Komisja Etyki

Odpowiedź: Tak, ale z ograniczeniami wynikającymi z obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej.

Uzasadnienie: Zgodnie z art. 3 ust. 3 – 5 ustawy o radcach prawnych, radca prawny jest obowiązany zachować w tajemnicy wszystko, o czym dowiedział się w związku z udzieleniem pomocy prawnej. Obowiązek zachowania tajemnicy zawodowej nie może być ograniczony w czasie. Radca prawny nie może być zwolniony z obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej co do faktów, o których dowiedział się udzielając pomocy prawnej lub prowadząc sprawę.

Dodatkowo zgodnie z art. 261 § 2 k.p.c., świadek może odmówić odpowiedzi na pytanie, jeżeli jej udzielenie wiązałoby się z pogwałceniem „istotnej tajemnicy zawodowej”.

Przepis ten pozwala radcy prawnemu uchylić się od odpowiedzi na takie pytania.

W praktyce oznacza to, że radca może zeznać jako świadek w zakresie faktów nieobjętych tajemnicą zawodową.

Natomiast w odniesieniu do informacji poufnych powziętych przy świadczeniu pomocy prawnej powinien odmówić zeznań.

Ocenę tej istotności dokonuje sam radca prawny, a nie sąd​. Nie ma obowiązku uzasadniania tej odmowy w sposób, który prowadziłby do ujawnienia istotnych informacji​.

W konsekwencji, jeżeli radca prawny zostanie wezwany na świadka, powinien stawić się i składać zeznania, ale wszelkie pytania dotyczące informacji uzyskanych w związku z obsługą prawną klienta muszą pozostać bez odpowiedzi z uwagi na tajemnicę zawodową. Obowiązek dochowania tajemnicy ma charakter bezwzględny (nie wygasa z czasem ani z ustaniem pełnomocnictwa) i stanowi fundament zaufania do zawodu radcy​

Odpowiedź: Nie, sąd nie ma kompetencji do zwolnienia radcy prawnego z obowiązku dochowania tajemnicy zawodowej w postępowaniu cywilnym.

Uzasadnienie: Zgodnie z art. 3 ust. 5 ustawy o radcach prawnych, radca nie może być zwolniony z obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej co do faktów, o których dowiedział się udzielając pomocy prawnej lub prowadząc sprawę.

W k.p.c. nie ma procedury zwolnienia, w przeciwieństwie do regulacji kodeksu postępowania karnego (art. 180 § 2 k.p.k.)​.

Art. 3 ust. 5 ustawy z 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych stanowi lex specialis względem procedury cywilnej – brzmi jednoznacznie, że nie można zwolnić radcy prawnego od obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej

Odpowiedź: Nie, klient nie ma prawa zwolnienia radcy prawnego z obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej.

Uzasadnienie: Tajemnica radcowska nie jest wyłącznie „własnością” klienta. Jest to obowiązek o charakterze publicznoprawnym, służący prawidłowemu wykonywaniu zawodu zaufania publicznego i ochronie wymiaru sprawiedliwości.

Nawet zgoda klienta nie powoduje uchylenia tajemnicy.

Radca jest depozytariuszem tej informacji, nie jej właścicielem. Obowiązek dochowania tajemnicy ma charakter bezwzględny i trwały​. Jak podkreśla Komisja Etyki Krajowej Rady Radców Prawnych, klient nie ma uprawnień do zwolnienia radcy z obowiązku dochowania tajemnicy – wynika to wprost z przepisu ustawy​.

Obowiązek poufności jest elementem statusu radcy jako zawodu zaufania publicznego. Chroni zarówno prywatność klienta, jak i wiarygodność systemu prawnego.

Tajemnica radcy prawnego jest obowiązkiem niezależnym od woli klienta. Jej naruszenie – nawet za przyzwoleniem klienta – stanowiłoby złamanie prawa i zasad etyki.

Jeśli klient chce wykorzystać poufne informacje w sądzie, może to uczynić we własnym zakresie lub za pośrednictwem dowodu, który nie zmusza radcy do złamania tajemnicy. Radca prawny musi pozostać lojalny wobec tajemnicy zawodowej także wtedy, gdy sam klient sugeruje jej uchylenie.

Odpowiedź: Nie, radca prawny nie może zgłaszać wniosku dowodowego o przesłuchanie innego radcy prawnego na okoliczności objęte tajemnicą zawodową.

Uzasadnienie: Art. 20 Kodeksu Etyki Radcy Prawnego jednoznacznie zakazuje zgłaszania takiego wniosku dowodowego. Czynność taka byłaby sprzeczna z zasadami etyki i mogłaby prowadzić do odpowiedzialności dyscyplinarnej​. Stanowisko samorządu radcowskiego w tej kwestii jest jednoznaczne.

Komisja Etyki KIRP podkreśla, że radca nie powinien zgłaszać dowodu z zeznań innego radcy lub adwokata na okoliczności, o których tamten dowiedział się, wykonując zawód.  

Ten zakaz etyczny nie dotyczy sytuacji, gdy radca prawny ma zeznawać o faktach nieobjętych tajemnicą zawodową (np. był świadkiem wypadku drogowego, który nie ma związku z udzielaniem porady prawnej).

Odpowiedź: Powinien stawić się na rozprawie i powołać się na obowiązek dochowania tajemnicy zawodowej oraz odmówić odpowiedzi na pytania mogące prowadzić do jej naruszenia.

Uzasadnienie: Otrzymanie wezwania w charakterze świadka wiąże radcę prawnego tak samo jak każdą inną osobę.

Radca ma obowiązek samodzielnie ocenić, czy pytanie dotyczy informacji objętej tajemnicą. Jeśli tak – odmawia odpowiedzi, powołując się na art. 3 ustawy o radcach prawnych oraz art. 261 § 2 k.p.c.

Radca prawny nie musi uzasadniać takiej odmowy, jeśli to prowadziłoby do ujawnienia istotnych informacji.

Po złożeniu przyrzeczenia świadek-radca prawny powinien odmówić odpowiedzi na każde pytanie, którego udzielenie naruszałoby tajemnicę zawodową jego klienta​.

W praktyce powinien grzecznie, lecz stanowczo poinformować sąd, że nie może udzielić odpowiedzi na dane pytanie z uwagi na obowiązek zachowania tajemnicy radcowskiej, wynikający z ustawy. Należy powołać się na art. 261 § 2 k.p.c. oraz art. 3 ust. 5 ustawy o radcach prawnych.

Odpowiedź: Tak, naruszenie obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej w toku przesłuchania stanowi przewinienie dyscyplinarne.

Uzasadnienie:  Samo stawienie się i składanie zeznań nie jest przewinieniem. Natomiast ujawnienie informacji objętych tajemnicą radcowską stanowi poważne naruszenie obowiązków zawodowych. Jest to zagrożone odpowiedzialnością dyscyplinarną.

Sąd Najwyższy i organy dyscyplinarne jasno stwierdzają, że każde naruszenie tajemnicy radcy prawnego oznacza zawinione, nienależyte wykonywanie zawodu. Radca, który złamie tajemnicę w zeznaniach (bez ustawowego zwolnienia), może zostać ukarany dyscyplinarnie.

Odpowiedź: Krajowa Rada Radców Prawnych postuluje wprowadzenie do k.p.c. bezwzględnego zakazu przesłuchiwania radcy prawnego na okoliczności objęte tajemnicą zawodową.

Uzasadnienie: W opinii  Ośrodka Badań, Studiów i Legislacji Krajowej Rady Radców Prawnych z 2021 r. zaproponowano dodanie art. 259² k.p.c., który wyraźnie wykluczałby możliwość przesłuchania radcy prawnego jako świadka w zakresie wiedzy zdobytej w związku z udzielaniem pomocy prawnej – podobnie jak ma to miejsce w przypadku obrońcy w k.p.k. Proponowana treść: „Adwokat lub radca prawny nie może być świadkiem co do faktów, o których dowiedział się udzielając pomocy prawnej lub prowadząc sprawę, chyba że ustawa stanowi inaczej”​.

Odpowiedź: Nie.

Uzasadnienie: Radca prawny, który stawia się w sądzie jako świadek, występuje w charakterze osoby wezwanej do złożenia zeznań. Zatem nie pełni roli pełnomocnika procesowego w danej sprawie. W związku z tym nie występuje w stroju urzędowym (todze).

Kwestia stroju urzędowego radców prawnych uregulowana jest w Rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z 27 listopada 2000 r. w sprawie określenia stroju urzędowego radców prawnych biorących udział w rozprawach sądowych. Gdy radca prawny zostaje wezwany na świadka, nie występuje w roli pełnomocnika. W takiej sytuacji jest osobą trzecią, a nie profesjonalnym uczestnikiem postępowania w sensie procesowym.

Odpowiedź: 

1. Kodeks cywilny – Pomoc prawna z urzędu w postępowaniu cywilnym.

Art.  117 [3] K.c. – Tryb wyznaczenia radcy prawnego.
§  1. O wyznaczenie adwokata lub radcy prawnego sąd zwraca się do właściwej okręgowej rady adwokackiej lub rady okręgowej izby radców prawnych.
§  2.  Właściwa okręgowa rada adwokacka lub rada okręgowej izby radców prawnych, wyznacza adwokata lub radcę prawnego niezwłocznie, nie później jednak niż w terminie dwóch tygodni, zawiadamiając o tym sąd. W zawiadomieniu właściwa okręgowa rada adwokacka lub rada okręgowej izby radców prawnych wskazuje imię i nazwisko wyznaczonego adwokata lub radcy prawnego oraz jego adres do doręczeń.
§  3.  Jeżeli strona we wniosku wskazała adwokata lub radcę prawnego, właściwa okręgowa rada adwokacka lub rada okręgowej izby radców prawnych, w miarę możliwości i w porozumieniu ze wskazanym adwokatem lub radcą prawnym, wyznaczy adwokata lub radcę prawnego wskazanego przez stronę.

2. USTAWA z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami
administracyjnymi

Art.  253.  [Wyznaczenie pełnomocnika].
§  1. O wyznaczenie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego sąd zwraca się do właściwej okręgowej rady adwokackiej, rady okręgowej izby radców prawnych, Krajowej Rady Doradców Podatkowych lub Krajowej Rady Rzeczników Patentowych, doręczając postanowienie o przyznaniu prawa pomocy. W przypadku, gdy ustanowienie pełnomocnika ma nastąpić po wydaniu orzeczenia, od którego przysługuje skarga kasacyjna, sąd zawiadamia o tym właściwą radę.
§  2. Okręgowa rada adwokacka, rada okręgowej izby radców prawnych, Krajowa Rada Doradców Podatkowych lub Krajowa Rada Rzeczników Patentowych, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia postanowienia, o którym mowa w § 1, wyznacza pełnomocnika, zawiadamiając o tym niezwłocznie pełnomocnika oraz sąd. W zawiadomieniu kierowanym do sądu właściwa rada wskazuje imię i nazwisko wyznaczonego pełnomocnika oraz jego adres do doręczeń. W przypadku ustanowienia pełnomocnika po wydaniu orzeczenia, od którego przysługuje skarga kasacyjna, właściwa rada informuje również niezwłocznie sąd o dacie zawiadomienia pełnomocnika o jego
wyznaczeniu.
§  3.  Jeżeli adwokat, radca prawny, doradca podatkowy lub rzecznik patentowy ustanowiony w ten sposób ma podjąć czynności poza siedzibą sądu orzekającego, właściwa okręgowa rada adwokacka, rada okręgowej izby radców prawnych, Krajowa Rada Doradców Podatkowych lub Krajowa Rada Rzeczników Patentowych, na wniosek ustanowionego adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, wyznaczy w
razie potrzeby adwokata, radcę prawnego, doradcę podatkowego lub rzecznika patentowego z innej miejscowości.

3. Kodeks postepowania karnego

Art.  81. [Wyznaczenie obrońcy z urzędu w postępowaniu]
§  1. Jeżeli w sytuacji określonej w art. 78 § 1 lub 1a, art. 78a § 1 lub 2, art. 79 § 1 i  2 oraz art. 80 oskarżony nie ma obrońcy z wyboru, prezes lub referendarz sądowy sądu właściwego do rozpoznania sprawy wyznacza mu obrońcę z urzędu. (…)
Art.  81a. [Lista obrońców]
§  1. Obrońca z urzędu wyznaczany jest z listy obrońców. (…)
§  3. Jeżeli okoliczności wskazują na konieczność natychmiastowego podjęcia obrony:
1) wniosek o wyznaczenie obrońcy oraz inne dokumenty niezbędne do rozpoznania wniosku mogą być przekazane przez organ prowadzący postępowanie przygotowawcze do właściwego sądu za pośrednictwem telefaksu lub poczty elektronicznej;
2) prezes sądu, sąd lub referendarz sądowy, w sposób wskazany w art. 137, powiadamia oskarżonego oraz obrońcę o wyznaczeniu obrońcy z urzędu.

4. Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2020 r. w sprawie sposobu zapewnienia oskarżonemu korzystania z pomocy obrońcy z urzędu

§  3.  Wykaz radców prawnych uprawnionych do obrony w postępowaniu karnym Rada okręgowej izby radców prawnych przedstawia prezesowi właściwego sądu:
1) wykaz radców prawnych uprawnionych do obrony w postępowaniu karnym według ustawy o radcach prawnych, mających miejsce zamieszkania na obszarze właściwości danego sądu, deklarujących gotowość udzielania oskarżonym pomocy prawnej z urzędu;
2) wykaz pozostałych radców prawnych uprawnionych do obrony w postępowaniu karnym według przepisów ustawy o radcach prawnych, mających miejsce zamieszkania na obszarze właściwości danego sądu.

W §  9.  rozporządzenia reguluje procedurę wyznaczenia obrońcy z urzędu z
listy obrońców.

5. Można zapoznać się też z: ustawą z dnia 17 grudnia 2004 r. o prawie pomocy w postępowaniu w sprawach cywilnych prowadzonym w państwach
członkowskich Unii Europejskiej oraz o prawie pomocy w celu ugodowego
załatwienia sporu przed wszczęciem takiego postępowania
oraz z rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w
sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu

Odpowiedź: Ustanowienie radcy prawnego przez sąd jako  pełnomocnika/obrońcę z urzędu jest równoznaczne z udzieleniem pełnomocnictwa procesowego.

Po otrzymaniu informacji o ustanowieniu go pełnomocnikiem/obrońcą z urzędu, radca prawny jest zobowiązany:

a) niezwłocznie skontaktować się z Klientem z urzędu,

b) zapoznać się z aktami sprawy i

c) przystąpić do wykonywania swojej funkcji.

Do wypełniania obowiązków pełnomocnika/obrońcy z urzędu mają zastosowanie wszystkie regulacje Kodeksu Etyki Radcy Prawnego dotyczące wykonywania tych funkcji na podstawie pełnomocnictwa udzielonego przez klienta.

Odpowiedź: Ustanowienie radcy prawnego pełnomocnikiem z urzędu wygasa ze śmiercią strony, która to ustanowienie uzyskała. Jednakże na zasadzie tego ustanowienia radca prawny strony podejmuje czynności niecierpiące zwłoki.

Z ważnych przyczyn radca prawny może wnosić do sądu o zwolnienie go od obowiązku zastępowania strony w procesie. Jednakże należy pamiętać, że w przypadku takiego zwolnienia radca prawny jest obowiązany działać za stronę jeszcze przez dwa tygodnie, chyba że klient zwolni go z tego obowiązku.

Radca prawny może zwolnić się z tego obowiązku wcześniej wyłącznie jeżeli przekaże wyznaczonemu następcy niezbędne informacje i materiały dotyczące sprawy.

Wykonywanie zawodu radcy prawnego w ramach stosunku pracy nie jest ważną przyczyną umożliwiająca skuteczny wniosek o zwolnienie.

Przyczyną taką mogą być np.  złe stosunki interpersonalne ze stroną, uniemożliwiające lub znacznie utrudniające świadczenie pomocy prawnej, zwłaszcza w sprawach wymagających współpracy i szczególnego wzajemnego zaufania między pełnomocnikiem i klientem.

Podobnie sam fakt bezzasadności roszczeń lub prowadzenia obrony nie stanowi podstawy odmowy reprezentowania strony z urzędu. Oczywiście radca prawny powinien przedstawić reprezentowanemu bezzasadność jego stanowiska, jednakże decyzja o tym, czy proces ma być kontynuowany, mimo bezzasadności powództwa, należy wyłącznie do samej strony.

Art. 118 K.c.
(…)
§  3. Z ważnych przyczyn adwokat lub radca prawny może wnosić o zwolnienie od obowiązku zastępowania strony w procesie. Sąd, zwalniając adwokata lub radcę prawnego, zwraca się jednocześnie do właściwej okręgowej rady adwokackiej lub rady okręgowej izby radców prawnych o wyznaczenie innego adwokata lub radcy prawnego. Przepis art. 117 3 § 2 stosuje się odpowiednio.
§  4. Jeżeli adwokat lub radca prawny ustanowiony przez sąd ma podjąć czynności poza siedzibą sądu orzekającego, sąd, na uzasadniony wniosek ustanowionego adwokata lub radcy prawnego, zwróci się w razie potrzeby do właściwej okręgowej rady adwokackiej lub rady okręgowej izby radców prawnych o wyznaczenie adwokata lub radcy prawnego z innej
miejscowości. Przepis art. 117 3 § 2 stosuje się odpowiednio.
§  5.  Jeżeli adwokat lub radca prawny ustanowiony przez sąd lub w związku z postępowaniem ze skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, nie stwierdza podstaw do wniesienia tej skargi lub skargi kasacyjnej, jest obowiązany niezwłocznie zawiadomić na piśmie o tym stronę oraz sąd, nie później niż w terminie dwóch tygodni od dnia doręczenia orzeczenia z uzasadnieniem albo zawiadomienia go o wyznaczeniu. Do zawiadomienia adwokat lub radca prawny dołącza sporządzoną przez
siebie opinię o braku podstaw do wniesienia skargi. Opinia nie jest załączana do akt sprawy i nie jest doręczana stronie przeciwnej.
§  6.  Jeżeli opinia, o której mowa w § 5, nie została sporządzona z zachowaniem zasad należytej staranności, sąd zawiadamia o tym właściwy organ samorządu zawodowego, do którego należy adwokat lub radca prawny. W takim przypadku właściwa okręgowa rada adwokacka lub rada okręgowej izby radców prawnych wyznaczy innego adwokata lub radcę prawnego. Przepis art. 117 3 § 2 stosuje się odpowiednio.