Standardy Praw Człowieka w Polsce: bilans praworządności w 75. rocznicę konwencji - relacja z konferencji naukowej

Czy polska demokracja jest bezpieczna? Jak polskie sądy radzą sobie ze standardami chroniącymi nasze fundamentalne prawa? Te palące pytania stały się osią ogólnopolskiej konferencji naukowej, którą Okręgowa Izba Radców Prawnych w Gdańsku współorganizowała z Katedrą Konstytucyjnego Prawa Europejskiego Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Łódzkiego. W 75. rocznicę podpisania Europejskiej Konwencji Praw Człowieka (EKPCz) prawnicy, sędziowie i naukowcy dokonali dogłębnego bilansu wpływu prawa konwencyjnego i unijnego na codzienny obrót prawny w Polsce.

Tę ogólnopolską konferencję naukową zaplanowano jako forum rozmowy o tym, jak standardy EKPCz i prawa UE stanowią element rzeczywistego obrotu prawnego i praktyki sądowej, w świetle doświadczeń różnych zawodów prawniczych. Dyskusje jasno wykazały, że rzeczywiście demokratyczny ustrój polityczny wymaga nie tylko formalnych instytucji, ale przede wszystkim kultury praw człowieka zakorzenionej w praktyce sądowej.

Poniżej przedstawiamy najważniejsze tezy i wnioski płynące z obrad.

Zapraszamy także do przeczytania pełnego i wyczerpującego sprawozdania z konferencji oraz tez i wystąpień jej wszystkich uczestników.

[Pełne sprawozdanie z konferencji]

Prawnicy jako strażnicy wartości

Podczas wystąpień inauguracyjnych podkreślono, że Konwencja chroni nie tylko prawa indywidualne, ale także infrastrukturę demokracji – prawa i wolności obywatelskie oraz prawo do wolnych wyborów. Profesor Tomasz T. Koncewicz wezwał do powrotu do fundamentalnych wartości europejskich stanowiących fundament systemu konwencyjnego, przestrzegając przed populistyczną reinterpretacją tych zasad.

W tym kontekście kluczową rolę przypisano prawnikom.

Obowiązek pełnomocników: to przede wszystkim na zawodowych pełnomocnikach – radcach prawnych i adwokatach – spoczywa odpowiedzialność za podnoszenie w postępowaniach sądowych argumentów opartych na EKPCz i standardach wypracowanych przez Trybunał.
Demokracja a opresja: przypomniano, że choć Konwencja uznaje demokrację za jedyny zgodny z nią model ustrojowy, to demokracja oparta wyłącznie na rządach większości może prowadzić do opresji, a Konwencja jest instrumentem przeciwdziałania takim sytuacjom. Ograniczenia praw konwencyjnych są dopuszczalne tylko wtedy, gdy są „niezbędne w społeczeństwie demokratycznym”.

Kryzys sądownictwa: niezawisłość na cenzurowanym

Jednym z najbardziej krytycznych tematów była kondycja polskiego wymiaru sprawiedliwości.

Państwo „konstytucyjnie upadłe”: Prof. Mirosław Wyrzykowski (sędzia TK w st. spoczynku) postawił tezę, że na skutek długotrwałego kryzysu państwa prawa, Polska jest państwem „konstytucyjnie upadłym”, ponieważ funkcjonowanie wymiaru sprawiedliwości nie zapewnia obywatelom dostępu do sądu „niezawisłego, bezstronnego i ustanowionego za pomocą ustawy”.
Przełom Astradsson: przełomem w kwestionowaniu zmian po 2015 r. okazał się wyrok ETPCz w sprawie Astradsson przeciwko Islandii (2022 r.), który stworzył skuteczny instrument do podważania zmian wprowadzanych w Polsce na podstawie ustawy o tzw. neoKRS z 2017 r.. Wyrok ten powiązał wymóg powołania sędziego „zgodnie z ustawą” z niezawisłością i bezstronnością.
Praktyka NSA: radczyni prawna Magda Krzyżanowska – Mierzewska przedstawiła orzecznictwo NSA, w którym zarzuty, że sędzia powołany przez neoKRS nie jest uprawniony do orzekania, są oddalane.
Wyzwania ETPCz: zauważono, że tempo rozpoznawania spraw przez ETPCz bywa zbyt wolne, by nadążyć za szybkością wprowadzania zmian przez rządy populistyczne. Badania wykazały również, że choć sądy krajowe częściej powołują się na Konwencję niż przed 2015 r., to dotyczy to głównie obronnego aspektu pozycji ustrojowej sędziów (niezawisłości), a inne standardy dotyczące praw obywateli nie zakorzeniły się równie solidnie w praktyce.

Konwencyjne luki i systemowe zaniedbania

Uczestnicy podkreślili szereg systemowych problemów w ochronie praw jednostki, które naruszają standardy ETPCz.

Nadmierne inwigilowanie (Pegasus): adwokat Małgorzata Mączka-Pacholak wskazała, że niespójne i rozproszone przepisy regulujące stosowanie technik inwigilacyjnych (w tym w kontekście Pegasusa) umożliwiają ich arbitralne wykorzystywanie. Kontrola sądowa ma charakter niemal formalny – aż 98% wniosków o inwigilację jest uwzględnianych.
Przewlekłość Postępowań: pomimo 10. rocznicy wyroku Rutkowski i inni przeciwko Polsce, problem przewlekłości wciąż występuje. ETPCz krytykował w przeszłości systemowe błędy w Polsce, takie jak ograniczanie oceny przewlekłości wyłącznie do aktualnej fazy postępowania i przyznawanie niskich odszkodowań. Przewlekłość zagraża szeregowi innych praw konwencyjnych.
Rutynowe aresztowania: adwokat Katarzyna Wiśniewska zauważyła, że sądy rutynowo, w 90% przypadków, akceptują wnioski prokuratury o tymczasowe aresztowanie. Uzasadnienia często nie odnoszą się do okoliczności konkretnej sprawy ani nie rozważają alternatywnych środków zapobiegawczych, co jest sprzeczne ze standardami ETPCz.
Ochrona życia prywatnego i rodzinnego: zaległości i obciążenie sprawami w sądach rodzinnych sięgają zenitu, co stwarza ryzyko naruszeń prawa do rzetelnego procesu i poszanowania życia rodzinnego. Ponadto, Prof. Marcin Górski podkreślił, że brak jakiejkolwiek formy prawnego uznania par tej samej płci stanowi zasadnicze zaniedbanie Polski i naruszenie obowiązków pozytywnych pod rządami art. 8 Konwencji.

Wolność słowa i krytyka władzy

Ważny segment konferencji poświęcono ochronie wolności słowa.

Ochrona dóbr publicznych: Prof. Adam Krzywoń zwrócił uwagę, że wykorzystywanie instrumentów prawnych do ochrony dobrego imienia przez podmioty publiczne (np. przeciwko krytyce) jest charakterystyczne dla systemów nieliberalnych i prowadzi do ograniczania wolności słowa. W tym obszarze występują rozbieżności między polskim orzecznictwem a standardem ETPCz.
Nierówność dziennikarzy i aktywistów: w sprawach o ochronę dóbr osobistych, w polskiej praktyce sądowej, aktywiści lub blogerzy często muszą udowodnić, że „pisali prawdę”, aby uchylić bezprawność swojego zachowania. Nakłada to na nich obowiązki dalej idące niż na zawodowych dziennikarzy (którzy muszą wykazać jedynie należytą staranność), co jest niezgodne ze standardem ukształtowanym na tle art. 10 Konwencji.

Podsumowanie i Perspektywy

Konferencja dostarczyła poważnej i potrzebnej refleksji nad kondycją praw człowieka w Polsce. Dogłębne analizy, wygłoszone z perspektywy praktyków i naukowców, stanowią sygnał alarmowy wzywający do szeroko zakrojonych zmian legislacyjnych, zwłaszcza w zakresie sądownictwa, rzetelnego procesu i ochrony życia prywatnego.

OIRP w Gdańsku, inicjując tę rozmowę, potwierdza swoją gotowość do wspierania prawników w codziennym umacnianiu tych fundamentalnych wartości. Zadaniem zawodowych pełnomocników pozostaje włączenie standardów konwencyjnych do każdego postępowania, aby to, co jest teorią, stało się rzeczywistą, żywą kulturą prawną.

Informacje Organizacyjne

Tytuł konferencji: „Standardy ochrony praw człowieka wynikające z Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i prawa Unii Europejskiej jako element obrotu prawnego w Polsce: bilans i perspektywy – w 75. rocznicę podpisania Konwencji”.

Data i miejsce: 16–17 października 2025 r. w Centrum Szkoleniowo-Konferencyjnym Uniwersytetu Łódzkiego.

Inicjatorzy: Okręgowa Izba Radców Prawnych w Gdańsku oraz Katedra Konstytucyjnego Prawa Europejskiego Wydziału Prawa i Administracji UŁ.

Współorganizatorzy: Okręgowe Izby Radców Prawnych w Łodzi, Wrocławiu i Rzeszowie, Okręgowa Rada Adwokacka w Warszawie oraz Przedstawicielstwo Regionalne Komisji Europejskiej we Wrocławiu.

Patronat: Konferencję objął patronatem Rektor Uniwersytetu Łódzkiego – prof. dr. hab. Rafał Matera oraz Dziekan Wydziału Prawa i Administracji UŁ – dr hab. Monika Bogucka-Felczak.

Patronat medialny: Patronat medialny sprawował portal prawo.pl, który szczegółowo relacjonował przebieg konferencji.

Dziękujemy za użyczenie zdjęć z konferencji Wydziałowi Prawa i Administracji Uniwersytetu Łódzkiego.

Linki do relacji z wydarzenia: